"Biz ki Melik-i Turan, Emîr-i Türkistan'ız, Biz ki Türk oğlu Türk'üz,
Biz ki milletlerin en kadîmî ve en ulusu Türk'ün başbuğuyuz!"
EMİR TİMUR

Yiyäsiz Borçalının harayı!

9 Aug 2013 | Göndərən: | Bölmələr: AZÄRBAYCAN, Baş Yazı, Borçalı, Yazılar
İsa Mehdioğlu

İsa Mehdioğlu

İsa Mehdioğlu

Borçalı bölgäsi Gürcüstanın cänub-qärbindä yerläşän än qädim türk obalarından biridir. Hälä XI äsrdä Qurucu Davudun dövründä “Didi Türkoba” (Böyük Türk eli) kimi çar Davudun dövlät xäritäsindä adı çäkilir. Borçalıda yüzdän çox qädim türk tarixi abidäsi mövcuddur. Ancaq säksän il ärzindä bir däfä dä olsun nä Azärbaycan, nä dä Türkiyä mütäxässisläri bu abidälärlä maraqlanmamışlar. Elä ona görä dä çox asanlıqla bu abidälärä gürcülär bu gün özlärinin tarixi abidäläri kimi yiyälänirlär. Onları istädikläri kimi tämir edib içärisindä otururlar. Bu qädim tikililär körpülärdän, qalalardan vä kilsälärdän ibarätdir. Onlardan bäziläri haqqında qısa bilgilär vermäk mäqsädindäyäm.

Bolus (Bolnisi) rayonunun Käpänäkçi kändinin şärqindä “Sarı kilsä” adlı yarısı uçmuş kilsädä 1960-70-ci illärdä “Gürcüstan arxeoloji ekspedisiyası” käşfiyyat işläri aparan zaman üç metr därinlikdä IV äsrä aid edilän gänc oğlan qäbri tapılmışdır. Sinä daşında qädim türk dilindä yazı aşkar edilmişdir. Yazıda deyilir: “Käpänäkçi xaqanın oğlu gänc, Käpänäkçi çayında boğulub öldü”. Hämin daş iki il Tiflis tarix muzeyindä saxlanıldı, iki ildän sonra muzeydän götürüldü.

Käpänäkçinin içindä Çataq (Poladauri) yolunun sağında “Qoçdu kilsä” V äsrä aid edilir. 1930-40-cı illärdä kilsänin ätrafında yüzlärlä qoç heykälli qäbir daşları var idi. Bu gün bir dänäsi dä yoxdur. Deyilänä görä nä vaxtsa gürcülär maşına doldurub aparmışlar. Hal-hazırda kilsä sağlam väziyyätdä, işläk haldadır. Gürcü keşişi yiyälänib içindä yaşıyır.

Xaçın kändi ilä Ağalıq arasında Bolus (Bolnisi) siyonu deyilän böyük, äzämätli kilsä yerläşir. Kilsänin ätrafında çoxlu qäbristanlıq var. Vaxtilä burda çoxlu qoç heykälläri dä var idi. Bu gün kilsä gözäl tämir olunub, içärisindä keşiş oturur.

Käpänäkçinin qärbindä “Käpänäkçi çayı”nın sağ sahilindä “Yazılı kilsä” adlı kilsä bu gün yaxşı tämir olunmuş vä içärisinä keşiş qoyulmuşdur.

Käpänäkçinin cänubunda Talıflıdan bir kilometr aralı, meşälikdä Kilsäli deyilän yerdä qädim kilsä vä ätrafında qäbirstanlıq var. Onu da tämir edib içinä keşiş qoymuşlar. Çataq yolu meşäsindä “Cinni binä” deyilän yerdä (hämin yerä Mehdili yurdu deyilir) içärisi bäzädilmiş halda balaca bir kilsä var. Ätrafında isä älläri çarpazlaşmış insan fiqurlu qäbir daşları vardır. Ondan bir kilometr aralı, dağın başında äzämätli bir kilsä dä var. Bu gün här ikisindä keşiş durur.

Port-port deyilän yerdäki kilsänin dä ätrafında qäbristanlıq var. Qäbristanlıqda äli çarpazlaşmış daş heykällär, qoç heykälläri var idi. İndi qoç heykälläri yox olmuşdur. Kilsä baxımlı haldadır, içärisindä keşiş durur.

Saray yerindäki “Yazılı kilsä”nin dä ätrafı qäbristanlıqdır. Qapısında kitabä mövcuddur. Mütäxässislärin dediklärinä görä, kitabädäki yazılar gürcü dilindä deyil.

Abdallı kändi ilä Kveşi kändi arasındakı täpä başında çox äzämätli olan “Abdal qalası” ucaldılmışdır. Deyilänä görä qala 5-6-cı äsrlärä aid edilir. 1940-45-ci illärdä qalanın qapısının üstündä iki metrdän artıq uzunluğu olan nähäng bir kitabä var idi. Yerli xalqın dediyinä görä, Tiflisdän gälän mütäxäsislär demişlär ki, yazı qädim türk-moğol dilindädir. 1955-ci ildä yolum bir daha ora düşdü. Ancaq artıq kitabä götürülmüşdü. Yerli xalq dedi ki, Tiflisdän gälän briqada daşı çox çätinliklä söküb Tiflisä apardılar. Ägär yazı gürcü dilindä olsa idi, belä bir äzämätli qalanın kitabäsini sökmäzdilär. Demäk “çuvalda pişik gizlänmişdir”.

Tarixdä bir çox olayların şahidi olan başı bälalı Başkeçid (Dumanıs (Dmanisi)) qalasında da kitabä var idi. Ancaq son zaman kitabäni görmädim.

Şämşoğlu kändindäki kilsälär hälä yararlı haldadılar. Ordakı xaçların üzärindä buta şäkilläri häkk olunmuşdur. Belä xaçları gürcülär harda tapsalar ovxalayıb mähv edirlär. Bu kilsäyä oxşar digär bir kilsä dä, “Säkkiz ayaq” adı ilä Faxralı yaxınlığındadır. O da sağ-salamatdır.

Darbazla Gülöyür yaxınlığında Alban kilsäsi adında salamat saxlanılmış bir kilsä var. Deyilänä görä çar Rusiyası Qafqaza gälänä qädär bu kilsädä ätraf xalqlar ibadät etmişlär. Onu da qeyd edim ki, kilsänin ätrafında yalnız Azärbaycanlılar yaşayır.

Kolagir kändinin cänubunda Ehram çayının sol sahilindä dördkünc hörülmüş, 4-5 hektar sahäni ähatä edän çox äzämätli “Ağca qala” ucalır. Tarixin dediyinä görä Ağca qala Qazan xanın, Häsän padşahın, onun oğlu Sultan Yaqubun yurd yeri olmuşdur. Qalanın içärisindä 4-5 metr hündürlüyündä bir türbä var idi. Türbänin ätrafı ağ parlaq çini üzärindä äräb yazıları ilä doldurulmuş saxsı ilä örtülmüşdür. Xalq onu “Ağ pir” deyä ziyarät edirdi. 1935-ci ildä qalanı tämir etmäk adı ilä “Ağ pir”i sökdülär. Bütün yazılı çini saxsıları arabalara yükläyib Ehram çalasına tökdülär. İndi hämin pirin yerindä gürcülär kilsä tikmişlär. İçärisindä keşiş oturub, qalanı monastr ediblär.

Tiflisdä Sänan dağının güney täräfindä müsälman qäbristanlığının yaxınlığında şeyx Sänan türbäsi ucalırdı. Vaxtilä böyük şairimiz Hüseyn Cavid türbäni ziyarät edän zaman, qarşısında duraraq ona şeir ithaf etmişdir. Bu gün türbä xarabalığa çevrilmişdir. Şeyx Sänanın dastanından, onun haqqında yazılan dram äsärlärindän, haqqında yazılan şeirlärdän mänävi qida alan säläfläri heç bilmirlär ki, Şeyx Sänan türbäsi var, ya yoxdur.

Bolus (Bolnisi) rayonunda Bolnisi ilä Käpänäkçi arasında Yıl (Yel) baba dağı ucalır. Än qädimlärdän bu günä qädär ätrafındakı yerli xalqlar onu ziyarät edir. Dağın zirväsindä 2×3 metr ölçüdä än qädim bir tikili var. Rävayätä görä qädim türk xalqlarının peyğämbäri Zülqädär Zülmät dünyası säfärindän qayıdan zaman ölmüş vä burada däfn olunmuşdur. Onu Yıl dağının başına basdırmışlar. Hämin tikili onun qäbri üzärindädir. Dağa niyyät edänlärin niyyätlärinin, arzularının çin olması üçün, öz qurbanlarını, bacaran dağın başında käsir, bacarmayan isä ätäyindä käsir. Dağı Azärbaycanlılarla bärabär yerli yunanlar da ziyarät edirlär. İndi gürcü hökümäti dağın başında Zülqädär peyğämbärin qäbri üstündä böyük bir kilsä tikdi. Hazırda bizimlä bärabär, gürcülär dä dağı ziyarät edirlär.

Ayvazalıoğlu Hamzanın oğlu Mahmudun dedikläri: 1980-ci illärdä lesxozda (märkäzi meşä idaräsi) buldozerçi işläyirdim. “Quzey kilsä” deyilän yerdä meşänin därinliklärinä yeni yol açırdım. Buldozerin ağzına üç metr uzunluğunda dördkünc yonulmuş, här täfräfi yazılı bir qaya çıxdı. İşi dayandırdılar. Tiflisdän 10-na yaxın mütäxässis gäldi. Daşı tämizläyib oxudular vä dedilär ki, bizä xeyir verän yazı deyil. Mänä älli manat pul verib dedilär ki, bu daşı därin eşib yolun altına basdırım. Üstünü dä qalın torpaqla örtüm. Män elä dä etdim. Onlar män daşı basdırana qädär gözlädilär, sonra getdilär. Borçalının väziyyäti haqda, väziyyätimizin acınacaqlı olduğu haqda 1995-ci ildän bu günä qädär här yana yazıram. Bunun da säbäbi odur ki, gürcülär bizä qonaq deyir. Vä uşaqlara därslikdä oxudurlar ki, Borçalıya Azärbaycanlıları 17-ci äsrdä Şah Abbas kütlävi surätdä yerläşdirmişdir. Ancaq bizim yerli “aboregen” olmağımızı täsdiq edän bir çox tarixi abidlärimiz var. Çalışıram ki, mütäxässislär gälib, o abidälärin kimä mäxsus olmasını täsdiq eläsinlär. Vä gürcülär öz därsliklärindän Azärbaycanlıların qonaq olmasını götürsünlär ki, gürcü gäncläri bizä ädavät gözü ilä baxmasınlar. Odur ki, Türk Dünyası Araşdırmaları Väqfinä, Azärbaycan Elmlär Akademiyasının Arxeologiya vä Tarix institutlarına, Xaricdä Yaşayan Azärbaycanlılarla İş üzrä Dövlät Komitäsinä vä bir çox mätbuat orqanlarına müraciät etmişäm. Heç yerdän bizim “gälmä” adımızı ortadan götürmäk üçün dästäk tapa bilmämişäm. Nähayät, yeganä şahid olan Ayvazov Mahmud dünyasını däyişdi. Mänim dä varlığım bu gün vä ya sabahdır. Ona görä dä bu mäqaläni yazıb qoyuram ki, bälkä nä vaxtsa Borçalıya canı yanan bir şäxs çıxdı. O vaxt mänim bu yazım ona yolçuluq edä bilär.

Zäruri qeyd: AMEA-nın näşr etdirdiyi Azärbaycan milli ensiklopediyasında yazılmışdır ki, Borçalıya Azärbaycanlılar XVII äsrdä kütlävi surätdä köçürülmüşlär. Bu cümlä dä gürcülär üçün ällärinä düşmüş bir fürsät oldu. Därsliklärdä dä olduğu kimi yazmışlar. Ancaq bu cümlä Borçalı xalqı üçün tähqirdir. Bu tähqiri götürtmäk üçün 20 ildän artıqdır ki, här il AMEA-nın Tarix İnstitutuna yazılı müraciät ediräm ki, Borçalıda borçalılara gälmä damğasını ilk öncä AMEA vurmuşdur. Bu läkäli damğa sizin sähvinizdir. Zähmät çäkib öncä siz sähvlärinizi düzäldin, sonra da gürcülärä müraciät edäk. Yuxarıda göstärdiyim kimi, bizim Borçalıda än qädim xalq olduğumuz haqqında çoxlu sübutlarımız var.

Hörmätli Yaqub müällim cavabında deyir ki, sizdän ötrü män gürcülärlä vuruşmayacam ki. Yaqub müällim, bu gün siz bizim öndä gedän alimlärimizdän birisiniz. Sizä demirik ki, gedin, ağac götürün vä gürcülärlä vuruşun. Ancaq siz qälämlä, elmi dälillärlä vuruşmalısınız. Bizim gälmä yox, yerli bir xalq olmağımızı täk gürcülärä yox, bütün dünyaya isbat etmälisiniz. Onsuz da çox gecikmisiniz. Ägär bu gün dä geciksäniz Borçalını äbädi itirmiş olursunuz. Ömrümüz boyu yiyäsizlik ucbatından dädä-baba torpaqlarımızı itirä-itirä gedirik. Bizim elm vä hökumät adamları, papağınızı qabağınıza qoyun, fikirläşin ki, biz nä vaxta qädär itirä-itirä gedäcäyik?!

Qaynaq: Türkel AQ

Oxunma sayı: 0
Açar sözlər:

Şərhlər qapalıdır.