"Biz ki Melik-i Turan, Emîr-i Türkistan'ız, Biz ki Türk oğlu Türk'üz,
Biz ki milletlerin en kadîmî ve en ulusu Türk'ün başbuğuyuz!"
EMİR TİMUR

İranla 6-lığın razılaşması, Azärbaycanın yeni rolu

3 Apr 2015 | Göndərən: | Bölmələr: AZÄRBAYCAN, Baş Yazı, Köşe Yazıları, Yazılar
Azär Häsrät

Azär Häsrät

Azär Häsrät, azer@azerhasret.com

İranla 6-lıq ölkäläri arasında äldä edilmiş razılaşma, heç şübhäsiz, bölgämizdäki proseslärä ciddi täsir edäcäk. Ümumiyyätlä isä bu olay qlobal siyasi prosesläri yeni bir mäcraya yönäldä biläcäk.

Här şeydän öncä qeyd edim ki, İran bu razılaşmaya getmäklä Qärbin, özälliklä dä buna can atan ABŞ-ın İslam Respublikasının içinä nüfuz etmäsinä şärait yaratmış oldu. Diqqät edildikdä buna zärurät vä imkanların olduğu da näzärdän qaçmır. İran ähalisi razılaşma xäbärini alar-almaz küçälärä tökülüb az qala bayram etdi. Halbuki bu razılaşma İrandan daha çox Qärbä lazımdır vä bayram edäcäk täräf dä Qärbdir. Belä anlaşılır ki, İran ählinin bayram edän käsimi (täbii ki, hamı haqda demirik) elä günü sabah Qärbin ruporuna çevrilmäyä hazırdır.

İrana Qärbin nüfuz etmäsi üçün şäraitin yaranması isä o demäkdir ki, ölkänin hazırkı ictimai-siyasi münasibätlär sistemi ilk dönämdä yavaş-yavaş, bälli bir müddät sonra isä käskin şäkildä däyişäcäk. Mümkündür ki, Qärb bir müddät İranın nazıyla oynamağa davam etsin, ölkänin içärisindä mövqelärini möhkämlätsin vä ardından da bir inqilabla klerikal rejimä son qoysun. Här halda, män belä düşünmäyä daha çox meylliyäm vä nä qädär haqlı olduğumu zaman göstäräcäk.

İranın bu razılaşmaya getmäsi Rusiyanın zärärinädir. Çünki Qärbä qarşı diränişdä Rusiya İranın birmänalı dästäyinä dä arxayın idi. Amma bundan belä bu dästäk birmänalı olmaqdan çıxacaq. Hätta bir müddät sonra öläziyäcäk dä. Demäli, razılaşma sadäcä İranın özünü dizä gätirmäk anlamı daşımır, häm dä Rusiyanın bir qolunun qırılması demäkdir.

Yaxın Şärq proseslärindä özünämäxsus mövqe särgiläyän İran bundan sonra daha inamlı häräkät edäcäk. Hätta inqilab xästäliyinä tutulmuş äräb ölkälärinä açıq nüfuz etmäk, onların daxili işlärindä rol almaq niyyätini dä särgiläyäcäk. Lakin o da mümkündür ki, İran Türkiyänin bu yöndäki acı täcrübäsini näzärä alaraq äräb qazanına başını o şäkildä soxmasın. Här halda, belä davranmaq üçün gerçäkci düşüncä sahibi olmaq lazımdır. Näzärä alsaq ki, İslam inqilabından sonra İrana başçılıq edän bütün rähbärlär reallıq hissindän uzaq düşmäklä ölkäni orta äsrlär säviyyäsinä qädär geri atmağı bacarıblar, onda İranın o sähvläri edäcäyi daha ağlabatan görünür. Hälä bura onu da älavä edäk ki, ABŞ da İranın proseslärdä xärclänmäsindä maraqlıdır.

Türkiyä açısından baxdıqda, bu razılaşma onun da faydasına deyil. Çünki İranın Qärblä münasibätlärindäki istänilän yumşalma Türkiyänin bölgädäki önämini eyni däräcädä azaldır. Baxmayaraq ki, İran bütün göstäricilär üzrä Türkiyädän zäif dövlätdir, Qärb tarazlıq üçün ondan istifadä etmäkdä maraqlıdır. O baxımdan Türkiyä bölgädä artıq yeganä söz sahibi deyil. Qärb özünä yeni bir söz sahibi dä icad etmäyi bacarıb vä qalır hämin söz sahibini idarä edilän duruma tam gätirmäk. Yäqin ki, bunu da bacaracaqlar.

Vä äsas mäsälä – Azärbaycan. Biz bu razılaşma sonucu nä qazanıb nä itirä bilärik? Bäri başdan deyim ki, Azärbaycan bu razılaşmadan itiräcäklärindän daha çox qazana biläcäk. Çünki İranın därhal Qärbsevär olacağını demäk olmaz. Demäli, bu ölkänin Qärb standartlarına doğru häräkäti üçün örnäklärä ehtiyac var. O örnäklär isä uzaqda deyil, İranın Quzey särhädindä – Azärbaycandadır. Bäli, bu baxımdan Azärbaycan Qärbä bugünädäk olduğundan daha çox lazımdır. Yäni İranın Qärbin arzu etdiyi çärçiväyä yaxınlaşdırılması üçün äsas rolu Azärbaycanın oynayacağı şäksizdir. Än zäif tählilçilär dä anlayır ki, burada äsas iki amil – İslam dini vä İran ähalisinin demäk olar ki, yarısının Türk olması Azärbaycanın rolunu müäyyän edir.

Sual oluna bilär ki, İslam vä Türklük mäsäläsindä Türkiyä niyä gözardı edilir? Çox sadä bir säbäbdän: Türkiyänin İran üzärindä nüfuz sahibi olması Qärbä lazım deyil. Digär täräfdän dä İran Türkläri birmänalı olaraq (kiçik istisnalarla) Azärbaycan Türkläridir. Yäni bizdändirlär – Quzey Azärbaycan Türklärindän.

Azärbaycanın Qärb üçün olduğu kimi İsrail üçün dä önämi bir qädär artacaq. Çünki Türkiyäylä, äräb ölkälärilä münasibätläri bärbad olan İsrailin güvänä biläcäyi täk müsälman ölkäsi Azärbaycandır. İranın bu razılaşmadan sonra mövqelärinin daha da möhkämlänmäsi täbii ki, İsrail üçün arzu olunan deyil. O baxımdan iki ölkä arasında münasibätlärin gärginläşmäsi fonunda İsrailin Azärbaycana ehtiyacı artmış olacaq.

Bu razılaşmanın bir dä bizim üçün zärärli täräfi ola bilär: neftin qiymätinin düşmäsi. Amma näzärä alsaq ki, neftin qiymäti göründüyü kimi täbii şäkildä düşüb-qalxmır, idarä edilir, o zaman ändişäyä gäräk yox. Hätta ändişä üçün säbäb yaransa belä, bunun İranla 6-lıq ölkäläri arasındakı razılaşmayla älaqäsi olan deyil.

Bütün bunlardan çıxış edäräk Azärbaycanın yeni roluna hazırlaşmasının gäräk olduğunu ayrıca vurğulamaq istärdim.

Bu arada xatırlatmaq istärdim ki, İranla äldä edilmiş razılaşma Yaxın Şärq xäritäsinin yenidän cızılması planlarının tärkib hissäsidir. Bunun işarälärini “Yeni Orta Doğu xäritäsindä Türkiyä vä Azärbaycan” (2 avqust 2011) adlı yazımda da tapmaq olar.

Oxunma sayı: 2542

Şərhinizi əlavə edin