"Biz ki Melik-i Turan, Emîr-i Türkistan'ız, Biz ki Türk oğlu Türk'üz,
Biz ki milletlerin en kadîmî ve en ulusu Türk'ün başbuğuyuz!"
EMİR TİMUR

Qaraçaynı buşuw künü

5 Nov 2009 | Göndərən: | Bölmələr: Haberler, Qaraçay

QaraçayHapçalanı ASKER

“Ketgenni esgere kelir cıllaga alay kirebiz.” Valeri Pol, Frantsuz Nazmuçu

Abistol (November/Kasım) aynı 2’nçisi Qaraçaynı ullu qıyınlıq, zalim sınawla çekgen künüdü.

1828 nçi cıl abistol aynı 2 nçisinde, (02.11.1828), orus inaral Emmanuelni askeri satlıq Amantişden tab collanı bilib Qaraçaynı cerine kirgen edi. Hasawkada qanlı sermeşiw 12 sagatnı bargan edi. Adam sanını köblügü emda macal sautlanganı sebebli (Sıylı Allahnı buyrugu alay bolub) orus asker ol sermeşni küçleydi. Anı üsünden Emmanuel patçahına bılay cazgandı: “Şimal Kafkaznı Fermopillerin (1) bizni asker küçlegendi; emda Qaraçaynı Miñgi-tawnu eteginde turgan Ereseyge qarşı taw milletleni qalaları, Allahnı boluşlugu bla em askerni cigitligi bla, men kesim başçılıq etib, quwşatılgandı”. Başha madarları bolmay qaraçaylıla orus patçahha boysunurga, cerlerin da Eresey Patçahlıqga qoşarga deb, qol salgandıla.

Alay bolsa da tab XIX-çu ömürnü ayagına deri, qaraçaylıla orus patçah bla qazawatların bardırgandıla. Hasawkada bolgan çotlanı qaraçay millet “Hasawka” degen küwde suratlagandı.

Eresey Patçahlıqnı keñgerib, kesini içine Kafkaz milletleni cerlerin cuthanını esebi bılaydı. Saw qalganlanı arasından üydegile, tuqumla Kafkaz curtlarından ayırılıb, colowçuluq sınab, başha qrallaga (birinçi da Türkge) köçüb ketgendile. Bugünlükde da adam sanından 30 miñge cuwuq “Men – qaraçaylıma!” degenle, ol sagatda köçüb ketgenleni tuwduqları bolub, Kafkaznı tışında türlü-türlü qrallada caşaydıla.

Hasawkadan 115 cıl ketgenden sora;

1943 ünçü cıl abistol aynı 2 nçisinde, (02.11.1943), qaraçay millet dagıda bir ullu sınawdan ötgendi. Qısha zamannı içinde sawlay halq caşaghan cerinden qobarılıb, mal taşıgan tirenlege tıqlanıb, Orta Aziyaga ciberiledi. Ol zarawatlıqnı bizni halqga tiydirgenlerini çurumuna Sovyet Soyuznu tamadaları “qaraçaylıla Gitlerni(Hitlerni) askerine qonaqbaylıq etgendile, boluşhandıla” degen ötürük sözleni salgandıla. Ol közüwde wa Qaraçaynı erkişisi uruşda bolgandı, “Qralımı – Sovet Soyuznu – saqlayım” deb, küreşgendi. 27 (28 ?) qaraçaylı Sovet Soyuznu em sıylı “Sovet Soyuznu cigiti” degen sawgasına tecelgendi. Alay’a qaraçaylıla bolganları uçun ol sawgala alaga berilmey qalgandıla. Quru ekisi cigitliklerine üç-tört kere tecelgehden sora sawgaların algandıla.

Bılayda bir zatnı esgertirge izleyme: Sovet Soyuzda caşagan milletleni aralarında sanına köre uruşdagı cigitleden alçı bolur üçun Qaraçayga qup-quru 7 cigit kerek edi. Ala wa 27 (28 ?) bolgandıla!!!

Köçkünçülüknü sınab, milletni uç etib biri colda em Orta Aziyada birinçi cılnı içinde qırılgandı. Üyürle çaçılışıb, biri-birin tas etib; anala balalarından ayırılıb, sabiyle analarına termilib, egeç qarnaşdan haparsız bolub, honşu ellede turganlıqga barıb erkinliksiz biri-birin coqlayalmay; kiçi qarnaş-egeçlerine aş tabar umutda qızla süyümsüz erge barıb, süygenleni cürekleri biri-birine tarala; Kafkaz tawlarını miyik tawların, çoquraq suwların, taza hawasın esge tuşure da anı tansıqlay, qaraçay millet Orta Aziyada 14 cılnı caşagandı.

1957 cıl erkinlik bolub Kafkazga qaytıb kelsele – qalıb ketgen üylerine, mülklerine canñgı iyele tabılıb tura edi. Sin taşladan atlawuşla, buruwla, tonñguz bawla (!) işlenib tura edi. Keslerini üylerin ızına satıb alıb cerleşgendile qaraçaylıla Qaraçayga.

Endide da Orta Aziyanı qrallarında ol zamandan qalıb ketgenle em alanı balaları ~30 miñg bolub caşaydıla. Bu açıwnu çekgenine, köçkünlügüne Qaraçaylıla küwle etgendi. Alanı biri tübünde keledi.

**

Oy, Kafkaz tawla,
Bir miyik ariuwla,
Bizni demengili qalabız,
Siz da cilagız, biz da cilaybız
Uzaq ayırılıb barabız.

***

Uzaq ayırılıb, ketib da barabız
Ömürübüz caşagan tawladan.
Biz ölgenlege nege cilaybız?
Ala nasıblılla sawladan.

***

Stawat saqlagan bizni itleribiz
Izıbızdan qarab uluyla,
Carım sagatha Ullu Qaraçayda
Qallay ariuw elle quruyla.

***

İynekleribiz da qalıb ketdile
Eşikleri açılmay öküre,
Maşinaga minib ketib da barabız
Izıbızga qaray, öküne.

***

Moskvadan kelgen çuwut komandirle
Tögerek aylanıb saqlayla,
Bu qıyınlıqla bizge cetgenine
Tawla, taşla da cilayla.

***

Moskvadan kelgen çuwut komandirle
Tögerek aylanıb qarayla,
Bizni qoyub ketib barasız, deb,
Ölgenle da bizge cilayla.

***

Ala cilamay qalay etsinle –
Ketdile duwaçı qartları,
Qazaqistanda bir cılga bolgandı
Ol carlı qartlanı artları.

***

Ol carlı qartla catadıla, harib,
Ala canazısız, duwasız,
Mecgitleribiz qalıb ketdile
Cuma künlede cumasız.

***

Beri kelgenli bir köb bolganla,
Oy, açı cürek carala,
Anaları ölgen öksüz sabiyleni
Mında kaznaga alalla.

***

Aytır sözlerim birda köbdüle
Aytıb qolumdan kelmeydi,
Mında ölgenlege–aşdan ölgend deydile.
Acalsız’a kişi da ölmeydi.

***

Aradan köb cılla ketgenlikge milletibizni tarihin biz bilebiz, esde tutabız. Sarnab, okunub tururga caramaz!
Ullu duniyanı qaysı eteginde bolsaq da Qaraçay tamırıbıznı üzmey esgerib, Qaraçaynı atın igisi bla aytdırırga Sıylı Allah bizge nasıb bersin! Amin!

Curtların cawdan saqlab canların bergenleribizge, ya Ullu Allah, Sen şahid daracaların ber! Amin!

Curtlarından, üydegilerinden ayırılıb, zorluq sınab, qıyınlıq çegib ketgen qarnaşlarıbıznı-egeçleribizni, ya Allah, candetli Sen et! Ol bir duniyaları carıq bolsun! Amin!

(1) Fermopille: Rumnu şimal bla qıbıla canındagı bölümlerini arasında tar özenni atıdı. ~2500 cıl mından alga ol cerde 300 spartançı ullu pers (İran) askerni allın tıyıp, barısı qırılgınçı, cibermey turgandıla.

Qaynaq: Afyonkaracay.com

Oxunma sayı: 2482
Açar sözlər: , , , , ,

Şərhinizi əlavə edin