Tömän, 20 ğinwar, “Tatar-inform” – Oktyabr’ revolyutsiäsenä qadär Tubıl-Tömän yaklarında tatar telendä matbuğat bulmağan diärlek, şulay da anıñ çatqıları äledän-äle yaltırap alğalağan, ämma tatarğa qağılışlı tarixi yazmalarnıñ küpçelege cıyıntıqlarda rus telendä çığa torğan bulğan.

1775 yılda Tubıl gubernasınıñ Tara öyazendä ul zaman tatar mäğrifätçese Möxämmäträximownıñ 33 borınğı tatar, farsı xikäyätläre häm riwayätlärennän torğan ”Sbornik drevnix skazaniy i legend” digän kitabı çıqqan.

Tubıl şähäre yanındağı Sawsqan awılı keşese, üz zamanınıñ ğalime häm mäğrifätçese boxarlı Niätbaqi Atnometov 1802 nçe yılda Sankt-Peterburgta tatar häm ğaräp yazması Älifbasın bastırıp çığarğan.

Tömän şähärenä yaqın Mancel awılı keşese, şulay uq boxarlı uqıtuçı häm şağir Mäwlekäy Yumaçikov tuğan tatar tele belän bergä üzbäk, ğaräp, farsı, rus, qazaq tellären dä belgän, şul awıldağı Sayduqowlar totqan danlıqlı mädräsädä uqıtqan, dini eçtälekle ike kitap häm distälägän şiğır yazıp qaldırğan.

Uzğan ğasırnıñ 1911-17 yıllarında tubıllı Xötcätulla Çenbaev rus telennän tatarçağa tärcemä itep, törle eçtälektäge berniçä broşyura çığarıp qaldırğan.

1912-18 yıllarda Ufa häm Tomski şähärlärendä çıqqan “”Sibiriä” gazetası da Tubıl-Tömän yaklarında tarala torğan bulğan.

Oktyabr’ revolyutsiäsennän soñ, Seberdä ictimaği-säyäsi yunäleştäge tatar matbuğatı barlıqqa kilä. 1922-23 yıllarda Tömän şähärendä guberna partiä komitetınıñ möselmannar bülege tarafınnan “Yuksıllar çatqısı” digän gazeta çığıp ala.

1923 nçe yılda rus telendäge töbäk gazetasına quşımta bulıp, tatar-başqort yäşläreneñ “Yäşlär säxifäse” bite çıqqan. Mäskäwdä häm Qazanda çığa torğan “Eşçe”, “İgençelär”, gazetaları da bu yaklarğa citkerelep torğan, alarnıñ Seberdän üz xäbärçeläre bulğan.

Tubıl, Tömän okrugları Sverdlovski ölkäse sostavında bulğan yıllarda Sverdlovskida tatar telendä “Kommunist” (1925 yıldan – «Saban häm çükeç», 1930 yıldan – «Sotsializm yulı») gazetası da taralğan monda. Töbäk 1930 yılda Omski ölkäsenä quşılğannan soñ, anda çıqqan “Stalin yulı” gazetasın da uqilar tubıllı-tömänlelär.

30 nçı yıllarnıñ başlarında Tubıl şähärendä “Kolxoz yulı”, Yalutor şähärendä “Kollektiv xucalıq” digän gazetalar da dönya kürep ala. Şunnan soñ küp kenä yıllar tatar telendä gazetalar çıqmıy tora.

Fäqät 1957 nçe yılda Tubıl şähärendä “Lenin yulı” gazetası barlıqqa kilä, tik bu gazeta ölkäneñ barlıq töbäklärenä citeşä almıy qala, ildä milli mäs’älälär buyınça säyäsi wäzğıät üzgärü näticäsendä 1963 yılda tuqtatıla anıñ eşçänlege.

İl külämendä üzgärtep qoru çorı başlanğaç, Tömändä tatar matbuğatı yañadan torğızıla başlıy, canlanıp kitä. Cämäğätçelek nigezendä milli canlı Minzat İbatullin tarafınnan başta Tubıl şähärendä “Ömet”, annarı Tömän şähärendä “Urğıl” gazetalarınıñ berniçä sanı dönyağa çığıp qala.

Ölkä Başqarma komitetı qararı nigezendä 1990 yılda xökümät qaramağında märxüm Azat Säğitow möxärrilegendä“Yañarış” gazetasına nigez salına, ul bügenge köngä qadär töbäk byudjetınnan finanslanıp kilgän berdänber basma bulıp tora, baş möxärrire – Alsu Säğitowa.

1996 yılda ölkä tatar xatın-qızları “Aq qalfaq” oyışması tarafınnan cämäğätçelek nigezendä “Aq qalfaq” gazetası çığa başlıy, anıñ 20саны çıqqannan soñ, 1997 yılda ul gazeta şul uq isemdäge ictimaği-säyäsi häm ädäbi-näfis jurnalğa äwerelderelä, anıñ 7 sanı dönya kürde, möxärrire – Bibinur Sabirowa. Anıñ möxärrirlegendä 2000 yılda ölkä möselmannarınıñ dini- dönyawi “Xikmät” gazetasınıñ da 10 sanı çıqtı.

Luiza Şämsetdinowa citäkçelegendäge töbäk “Miras” oyışmasınıñ şul uq isemdäge gazetasınıñ da berniçä sanı kürenep uzdı. Rossiäneñ Aziä öleşe möselmannarı Diniä idaräse tarafınnan rus telendä çığa torğan dini “Napominanie” gazetasında seber tatarları şiwäsendä bitlär çığa başladı.

Millättäşlärebez arasında populyarlıq qazanıp ölgergän bezneñ zaman “Sibiriä” gazetasınıñ üz tarixı bar. Ul Rinat Nasıyyrov (bügenge köndä ölkä tatarları Kongressınıñ başqaruçı mödire) initsiativası belän Rossiä patriotları firqase tarafınnan säyäsi-analitik gazeta bulıp 5-6 yıl eşläp alğannan soñ, 2005 yıldan rus telendä tatarlar tormışın yaktırtuçı ictimaği-säyäsi gazetaga äwerelderelde, aña baş redaktor bulıp yäş jurnalist İlsöyar Kärimowa kilde. Tömän töbägendä jurnalistiqa buyınça maxsus yuğarı belemle berençe häm berdänber belgeç İlsöyar, ul Tömän däwlät universitetınıñ jurnalistiqa fakul’tetın tämamladı. 2007 başınnan “Region Tyumen” gazetası “Sibiriä” isemen alıp, rus häm tatar tellärendä çığa torğan yäşlär gazetasına äwerelde, anı ölkä möselmannarı Kongressı finanslıy.

Şunı da äytergä kiräk, yäşlär arasınnan tatar telendä yaza aluçı jurnalist tabu qıyın älegä. “Sibiriä” tatar telle korrespondentlarğa qıtlıq kiçerä, di anıñ baş möxärrire. Şulay da, Tömän cirendä tatar jurnalistikasınıñ kiläçäge ömetsez tügel. Tubıl pedagogiä institutınıñ tatar bülegendä menä inde dürtençe yıl östämä belgeçlek itep jurnalistiqa uqıtıla.

Tatarlar tormışı kiñ yaktırtıla töbäk tatar matbuğatında, ämma publitsistik yazmalar bik siräk oçrıy, xäyer bu xäl rus telendä çığa torğan gazeta – jurnallarğa da xas. Vitse-gubernator Sergey Sarıçewnıñ Rossiä Matbuğat könenä bağışlap ütkärgän jurnalistlarnı qabul itü mäclesendä dä bu turıda häm yäş jurnalistlarnı tärbiäläw kiräklege turında süz bulmıy qalmadı.